Uitspraak van kanji

In het Chinees heeft elk karakter in principe één vaste uitspraak. (En zijn er meer, dan is er één uitspraak per betekenis van het karakter.) In het Japans kan een kanji in verschillende woorden anders uitgesproken worden. Er zijn meestal minstens twee mogelijkheden, maar het kunnen er ook meer dan 10 zijn. Er zijn twee uitspraakgroepen: de 音読み on-yomi, letterlijk klanklezing en 訓読み kun-yomi, de uitleggende lezing. De eerste (on-yomi) is gebaseerd op de Chinese uitspraak, de tweede (kun-yomi) op van origine Japanse woorden.

On-yomi

Er zijn vele woorden uit het Chinees overgenomen. Daarbij werd de schrijfwijze én uitspraak geleend. Dit vormt de on-interpretaties van kanji.

Bij het overnemen van de uitspraak werd de klank omgevormd tot de Japanse fonetiek. Dat komt erop neer dat de uitspraak nogal vereenvoudigd werd. De Chinese taal heeft een veel rijkere fonetiek en Japans kent ook geen tonen. Een Chinese syllabe is bijv. hǎo, zhòng of má. Het Japans kent alleen kortere syllabes, zoals ka, gu of ru. Een on-yomi bestaat hierdoor uit één of twee syllabes in het Japans. Een ander direct gevolg van de eenvoudigere fonetiek van het Japans is dat er zo veel homofonie is ontstaan binnen de on-yomi. D.w.z. in het Japans worden vele karakters hetzelfde uitgesproken die in het Chinees een duidelijk andere uitspraak hebben.

De kanji die in Japan in gebruik zijn, zijn niet allemaal tegelijk overgenomen, maar over een langere periode. De on-yomi zijn weer in drie hoofdgroepen onder te verdelen, te weten:

1. 呉音 go-on (klank van Wu) In China werd ruim 2000 jaar geleden het Boeddhisme ingevoerd. Teksten in het Sanskriet werden toen op fonetische wijze in Chinese karakters "vertaald". De teksten werden syllabe voor syllabe omgezet in karakters met een goede klank. Het gebied waar dit werd gedaan was het koninkrijk Wu (het gebied rond de Yangtze-rivier in het zuiden), het toentertijd culturele centrum van China. Volgens legenden bracht de Chinees 王仁 Wani deze teksten in de 5e eeuw na Chr. naar Japan. Hij zou in Korea hebben gewoond en naar Japan zijn gereisd, waarbij hij de boeken 千文字 senmoji (let. duizend karakters) en 論語 rongo (de analecten van Confusius) met zich meebracht.

De uitspraak die men in deze periode leerde kennen was die van het dialect van Wu. Deze lezing wordt hoofdzakelijk gebruikt voor Boeddhistische termen, maar komt ook nog voor in enkele alledaagse woorden.

2. 漢音 kan-on (klank van Han) Dit omvat het grootste deel van de overname. In de 7e en 8e eeuw groeide het contact tussen China en Japan. Er werden nu veel meer "normale" woorden overgenomen. De uitspraak die men hierbij nu leerde kennen, is voornamelijk afkomstig van de toenmalige Chinese hoofdstad 長安 Cháng ān (het hedendaagse 西安 Xī ān) in het noorden van China.

3. 唐音 tō-on (klank van Tang-dynastie) Ook wel 宋音 sō-on (klank van Song-dynastie). Dit zijn late overnames, die pas in de 10e/11e eeuw begonnen. Deze uitspraak komt enkel voor in late leenwoorden en technische termen en lijkt het meest op het hedendaagse Mandarijn-Chinees.

Naast deze hoofdgroepen is er nog een niet te verwaarlozen groep 慣用音 kan'yō-on (klanken waaraan men gewend is geraakt). Deze lezingen ontstonden door het verkeerd uitspreken van een karakter, wat zo vaak gedaan werd dat het een geaccepteerde uitspraak is geworden. Een voorbeeld is het karakter (brons). Het heeft eigenlijk de kan-on , maar wordt in veel gevallen als uitgesproken. Een ander voorbeeld is de lezing ritsu voor (staan).

Omdat er niet zozeer steeds nieuwe kanji uit het Chinees werden overgenomen, maar eerder woorden (die vaak uit twee karakters bestaan), kon het prima voorkomen dat hetzelfde karakter al eerder was overgenomen met een andere uitspraak. Zo is de uitspraak afhankelijk van in welke context (in welk woord) een karakter staat. komt bijv. in vele woorden voor. Het heeft de uitspraakmogelijkheden ka en ge:
  • 地下 chika = kelder, ondergronds [met = ka]
  • 下水 gesui = rioolwater [met = ge]
De volgende tabel laat nog enkele kanji met verschillende lezingen zien.

    慣用
zon, dag nichi jitsu - -
gaan gyō an -
helder myō min -
extreem goku kyoku - -
parel - shu - ju, zu
graad/mate do taku to -

is een voorbeeld waarbij alledaagse woorden de go-on nog gebruiken. Die komt bijv. voor in 今日は konnichiwa (goededag) en 毎日 mainichi (elke dag). De kan-on is zelfs zeldzamer. Een voorbeeld is 休日 kyūjitsu (vrije dag).

Kun-yomi

De kun-yomi zijn ontstaan doordat men Chinese karakters ook ging gebruiken om Japanse woorden te schrijven. Het Japanse woord voor wind is bijvoorbeeld kaze. Door dat te schrijven met het karakter voor wind, , werd een van origine Japans woord gekoppeld aan een Chinees karakter via de betekenis. Het komt in principe op hetzelfde neer als het karakter gebruiken voor de Nederlandse woorden beneden en onder. "Beneden" en "onder" zouden dan kun-yomi zijn.

Een karakter kan ook meerdere kun-interpretaties hebben, omdat een karakter goed kan zijn voor enkele verschillende Japanse woorden.

In het Japans heb je werkwoordsvervoegingen en andere verbuigingen, wat in het Chinees allemaal niet bestaat. Om werkwoorden op te schrijven wordt vaak een kanji gebruikt voor de stam en komt de uitgang er in kana (tegenwoordig hiragana) achteraan. Kana op die manier gebruiken heet 送り仮名 okurigana. De uitspraak van de stam is een kun-yomi, want het hele werkwoord met uitgang en al is een Japans woord.

Vuistregel

Als vuistregel is te gebruiken dat je een kun-interpretatie gebruikt als een kanji los gebruikt wordt (met eventueel een uitgang in hiragana erachter) en een on-interpretatie voor samenstellingen van karakters. Voorbeeld:

toki (kun-yomi) = tijd, keer dat iets gebeurde
時間 jikan (on-yomi) = tijd(sduur)
時代 jidai (on-yomi) = periode
何時 nanji (on-yomi) = hoe laat?

Deze regel gaat niet altijd op. Er zijn soms losstaande kanji waar een on-interpretatie voor wordt gebruikt (sommige leenwoorden uit het Chinees zijn namelijk te schrijven met een enkel karakter). En er zijn samenstellingen waarbij de kun-interpretatie wordt gebruikt voor beide kanji (omdat een Japans woord wordt opgeschreven, maar daar twee kanji voor nodig zijn). In een heel enkel geval wordt zelfs een on-interpretatie voor het ene karakter in een samenstelling gebruikt en een kun-interpretatie voor het andere.

Laatste update van deze pagina: 26-11-2012